Frontoiak (eu)
Historia
Mendeetan zehar Soraluzek hainbat frontoi izan ditu, publiko zein pribatuak. Gaur egun 6 frontoi daude herrian, inoiz baino gehiago.
Mendiko frontoia?
Mendigainean bada toki zelai bat Iruiya parean[1], zabalgune lau-laua, lurrean harri laua ozta-ozta agertzen dela.
Aintzinako artzaien pilota jolasekin lotuz, batzuk ikusi nahi izan dute bote luzearen[2] esparrua; eta bertako harria landutakoa izango zen lurrearen parean uzteko, horrela sake harri moduan erabiltzeko.
Dena den, ideia soila da, ez dago aldeko zein kontrako inolako argumenturik.
XX mende arteko frontoi zaharrak
Herriko frontoi zaharrena, agian, labana izango zen. Ez dago garbi pilotan noiztik erabiltzen de pilotan egiteko, XVI mendetik (eliza bukatu zutenetik, eliz atari zaharra eta guzti) edo XVIII mendetik (1666 urtean eliz atari berria egin zutenetik). Dena dela, oso frontoi txikia zen, azken urteetan umeek besterik ez zutela erabiltzen.
Beste frontoi bat Plaza Zaharraren gainean zegoen, Erregetxea egiterakoan (1804-1809) bota zutena. Ez dakigu zer nolakoa izango zen, bote luzea edo bote motzekoa. 2005 urtea egindako indusketek ez zuten frontoiaren aztarnarik topa.
Eta XVIII mende bukaeran errebote-frontoia eraiki zuten, Santa Maria la Real parrokiaren hegoaldean, bote luzean aritzeko. Frontoia egiteko dirua bi familiak jarri zuten, Egizabaldarrek (indianoak) eta Aldasorotarrek; proiektua Miguel Antonio de Jaureguik egin zuen, 1788. urtean.
XX mendearen lehen erdiko frontoiak
XX menderako errebotea ahaztuta zegoen Soraluzen. Baina erreboteko eremu txikia, hiru aldetik hormak zituela, frontoi moduan erabiltzen zen.
Maristek bere ikastetxea eraiki zutenean (1910 hamarkadan), azpiko patioan frontoi txiki bat egin zuten, estalia. Elizburutik tren geltokira zihoazten eskilaren parea hain zuzen. Frontoi hau ikastetxearekin batera bota zuten, 1968 urte inguruan.
Hamar bat urte geroago, 1923 urtean, Sesma familiak Toki Alai frontoia eraiki zuen Txaran, pilotari profesionalak aritzeko asmoekin. Baina Soraluze txikia zela, eta frontoiak zuen irisgarritasun eskasa zela, frontoiak ez zuen egin pentsatutako bidea. Saihesbidea egiterakoan bota zuten, 1984 urtean.
Urte hauetan ere San Andres ermitaren aurreko ataria osatu zuten, eta auzokoek frontoi moduan erabili izan dute gaur eguneko frontoi berria egin arte.
Azkenik, 1932 urtean Batzokia egin zutenean Ur gain frontoia egin zuten azpian, Plaza Zaharra eta Deba ibaiaren arteko altura aprobetxatuz. Oraindik bizirik dago.
Frontoi berriak: XX mendearen bigarren erdikoak
1970 hamarkadan udal frontoia estali zuten lehen aldiz, oso estalki arrunt baten bidez.
1980 hamarkadaren hasieran Santa Ana komentua bota zuten, eta komentu eta ortuetan etxebizitzak eraiki zituzten. Honetaz gain, institutua jaso zuten eta bi frontoi. Bat Giza eskubideen plazakoa, institutuaren azpian, Iparraldeko joko garbi estilokoa (alboko hormarik gabekoa); bigarrena institutua eta eskola nazionalen artean, goiko frontoia. Honetaz gain, udal frontoiari estalki berria egon zioten, diseinukoa.
1984 urtean Arane kiroldegia zabaldu zuten. Bertan frontoi ederra dauka, herriko handiena eta onena.
Azkenik, 2000 urtean Munua frontoi estalia inauguratu zuten San Andresen, bertako ermita eta San Andres baserriaren artean.
Kokapena
Mapan agertzen dira Soraluzek dituen (gorriz) eta izan dituen frontoiak (urdinez). Mapatik kanpo San Andreseko frontoiak geratzen dira.
Frontoiak
Izena | Argazkia | Aroa | Ezaugarriak |
---|---|---|---|
Labana | XVI mendea >> | Frontoi ez-formala, ume eta mutikoentzat, gehien bat motxailadatan aritzeko. Txikia da (6 metro luze eta 2'5 metro zabal). | |
Erregetxeko frontoia | 1804 urtean eraitsia | Seguru asko, herriko frontoi zaharrena Erregetxe orubean egon zena izan zen; Plaza Zaharraren gainean, hain zuzen. Frontoia bota zuten Erregetxea egiteko, 1804 urtean. Gaur egun ez da inolako aztarnarik geratzen. Erregetxea 1975 urtean bota zuten, eta 2004an zundaketa arkeologikoak egin zituzten, Alfredo Moraza Barea-ren gidaritzapean. Honek Erregetxe orubea artikuluan jaso zuenez:
| |
Errebote-frontoia | ![]() |
1785-XX mendea | 17 bat metrotako zabalera zuen, eta bi eremutan banatuta zegoen, 11 eta 53 metrotakoak. Sake harria XX mende erdialdean desagertu zen. Gaur egun beste kiroletarako erabiltzen da: esku-baloia, fulbito... |
Maristen frontoia | ![]() |
1913-1975 | Ikastetxearen beheko patioan zegoen. Txikia zen (12 bat metro luze, eta 5 bat metro zabal), baina estalia. |
San Andreseko frontoi zaharra | ![]() |
XX mendea >> | Frontoi txikia da, 3 x 13 metro, gutxi gora behera. |
Toki-Alai frontoia (Sesma frontoia) |
1923-1983 | Frontoiaren bi pareta kendutak, egurrezko egitura zuen. Profesionalentzako frontoia: kantxa luzea eta bi pisu ikusleentzat. | |
Ur Gain frontoia | ![]() |
1933 >> | Kantxa 18 bat metro luze da, eta 5,5 metro zabal. Atzekaldean solairua dauka ikusleentzat. |
Udal frontoi estalia | ![]() |
XIX mendea >> | Frontoi estalia. Harlosazko kantxa 20 metro luze da, eta 15 metro zabal. Pareten altura 8 metrotakoa da. |
Horma bakarreko frontoia | ![]() |
1980 >> | Horma bakarreko frontoia. Frontisa 10 metro zabal da, eta kantxa 18 bat metro luze. |
Goiko frontoia | ![]() |
1980 >> | Frontoia ez da estalia, irekia da. Frontisa 8 metro zabal da, eta kantxa 16 bat metro luze. |
Arane kiroldegiko frontoia | |||
Munua frontoia |
Errebote-frontoia edo udal frontoia
XVIII mende bukaeran errebote-frontoia eraiki zuten Soraluzen, errebote luzean aritzeko. Proiektua Miguel Antonio de Jaureguik egin zuen, 1788 urtean; eta frontoia egiteko dirua bi familiak jarri zuten, Egizabaldarrek (indianoak) eta Aldasorotarrek.
Frontoia parrokiaren hegoaldean eraiki zuten. 17 bat metrotako zabalera zuen, eta luzeeran bi eremutan banatuta zegoen, 53 eta 11 metrotakoak.
Urteekin errebotea jokatzeari laga egin zitzaion, eta XX mendean beste kirol erabilerak izan ditu (esku pilota, eskubaloia, fulbitoa, saski baloia...), eta nonek ekarri du frontoiaren desitxuraketa: pasamarrarik ez dago, sake harria desagertu zen, harmaila gehienak ere bota zituzten... eta errebotearen oroitzapena ere aspaldi desagertu zen herrian.
Erreferentziak
- Pilota kontuak: 1900-1983. Mengala (Soraluzeko Jaiak 1997).
- ↑ Gazteleraz inoiz fotbol zelaia esan zaiona.
- ↑ Bote luzea. Wikipedia (euskaraz).