«Elosua-Plazentzia estazio megalitikoa (eu)»: berrikuspenen arteko aldeak
No edit summary |
No edit summary |
||
30. lerroa: | 30. lerroa: | ||
<gallery> | <gallery> | ||
Elosua-Plazentzia_estazio_megalitikoa._Hegaldia.jpg | [http://www.kultura.ejgv.euskadi.eus/r46-elosua/eu/contenidos/informacion/bb_elosua/eu_visitas/adjuntos/elosuaplazentzia_vuelo.mov Hegaldia (bideoa)] | Elosua-Plazentzia_estazio_megalitikoa._Hegaldia.jpg | [http://www.kultura.ejgv.euskadi.eus/r46-elosua/eu/contenidos/informacion/bb_elosua/eu_visitas/adjuntos/elosuaplazentzia_vuelo.mov Hegaldia (bideoa)] | ||
Argazkirik_ez.jpg | [[Gortazar zista (eu)|Gortazar]] <br> Soraluzeko zista | |||
Argazkirik_ez.jpg | [[Otsoaldasoro zista (eu)|Otsoaldasoro]] <br> Soraluzeko zista | |||
Gizaburua_01_(Gipuzkoako_ondarea).jpg | [[Gizaburua tumulua (eu)|Gizaburua]] <br> Soraluzeko tumulua | |||
Gizaburua_01_(Gipuzkoako_ondarea).jpg | [[Gizaburua tumulua (eu)|Gizaburua]] <br> Soraluzeko tumulua | Gizaburua_01_(Gipuzkoako_ondarea).jpg | [[Gizaburua tumulua (eu)|Gizaburua]] <br> Soraluzeko tumulua | ||
Iruia_01_(Gipuzkoako_ondarea).jpg | [[Iruiya trikuharria (eu) |Iruiya]] <br> Soraluzeko trikuharria | Iruia_01_(Gipuzkoako_ondarea).jpg | [[Iruiya trikuharria (eu) |Iruiya]] <br> Soraluzeko trikuharria | ||
35. lerroa: | 38. lerroa: | ||
Atxolin_01_(Gipuzkoako_ondarea).jpg | [[Atxolin trikuharria (eu)|Atxolin]] <br> Soraluzeko trikuharria | Atxolin_01_(Gipuzkoako_ondarea).jpg | [[Atxolin trikuharria (eu)|Atxolin]] <br> Soraluzeko trikuharria | ||
Atxolin_txiki_01_(Gipuzkoako_ondarea).jpg | [[Atxolin Txiki tumulua (eu)|Atxolin Txiki]] <br> Soraluzeko tumulua | Atxolin_txiki_01_(Gipuzkoako_ondarea).jpg | [[Atxolin Txiki tumulua (eu)|Atxolin Txiki]] <br> Soraluzeko tumulua | ||
Atxolin_Txiki_II_zista_01_(Campoarrondo_2019).jpg | [[Atxolin Txiki II zista (eu)|Atxolin Txiki II | Atxolin_Txiki_II_zista_01_(Campoarrondo_2019).jpg | [[Atxolin Txiki II zista (eu)|Atxolin Txiki II]] <br> Soraluzeko zista | ||
Aizkoin_trikuharria._Ikuspegi_orokorra_16_(Eusko_Jaurlaritza_2011).jpg | [[Aizkoin tumulua (eu)|Aizkoin]] <br> Soraluzeko tumulua | Aizkoin_trikuharria._Ikuspegi_orokorra_16_(Eusko_Jaurlaritza_2011).jpg | [[Aizkoin tumulua (eu)|Aizkoin]] <br> Soraluzeko tumulua | ||
Pagobedeinkatu_01_(Gipuzkoako_ondarea).jpg | [[Pagobedeinkatu tumulua (eu)|Pagobedeinkatu]] <br> Soraluzeko tumulua | Pagobedeinkatu_01_(Gipuzkoako_ondarea).jpg | [[Pagobedeinkatu tumulua (eu)|Pagobedeinkatu]] <br> Soraluzeko tumulua |
00:46, 21 apirila 2022(e)ko berrikuspena
Elosua-Plazentzia estazio megalitikoa | |
---|---|
![]() | |
Estiloa | Historiaurrekoa |
Mendea | Neolito-Brontzea |
Kokapena | Mendigain |
Mota | Ondarea |
Azalpena
Elosua-Plazentziako estazio megalitikoa Urola eta Deba ibaien arroa banatzen dituen mendilerroan dago, Karakateko gailurra eta Elosua herriaren artean.
Bertako monumentuak Soraluze, Elgoibar, Bergara, Azkoitia eta Antzuolako udalerrietan sakabanatuta daude. Iturriaren arabera kopurua desberdina da, baina guztira 19 monumentu izendatu izan dira (7 trikuharri, 11 tumulu eta zutarri bat). Izendapenaren ostean zista bat topa zuten Atxolin Txiki inguruan. Honetaz gain, bada Elosua-Plazentzia estazio megalitikoan Trekutz tumulua sartzen duena[1], nahiz eta bost kilometro hegoaldera dagoena, Antzuolako lurretan. Tumulu hau 1921 urtean Jose Miguel de Barandiaranek berak antzeman zuen.
Megalito multzo hau, Gipuzkoako Lurralde Historikoan zehaztuta dauden beste 27rekin batera, Eusko Jaurlaritzak ekainaren 24ean ateratako 137/2003 Dekretu bidez Sailkatutako Kultur Ondasun izendaturik dago, Monumentu multzo kategoriarekin. Ordutik, megalito bakoitzari kartel bana jarri zioten, bere ezaugarriekin.
Trikuharri izenarekin ezagunak diren eraiketak gure herriko lehen arkitekturak dira. Hildakoak ehorzteko hilobi kolektiboak dira, artzain tradizioko taldeek eraikiak Kobre- eta Brontze-Aroetan batik-bat, duela 5000 eta 3000 urte artean.
Eskuarki, poligono formako hilobi-ganbara izaten dute, hainbat harlauzez eta zutikako bloke batzuek osatua, erabat estaltzen duten tumulu batez edo oinarri biribileko harri eta lur pila ordenatu batez ere osatua. Barruan gorpuak ehortzen zituzten egoneroko objektuekin eta eskaintzekin batera.
Tumuluak garai berekoak dira, baina kasu honetan tamaina txikiago ganberatxo bat izan ohi dute (batzuek ez dute ganberarik), eta gorpuzkinak lurperatu edota errausteko errituekin lotuta zeuden.
Jentilekin eta beste pertsonaia mitologiko batzuekin loturik, gaur egun eraiketa hauek izan ohi duten itxura nahasia altxor-bilaketen errua da gehienbat, garai batean jendeak uste baitzuen hilobietan altxorrak lurperatzen zirela.
Ondare Monumental hau badela jakitea ezinbestekoa da gure iraganeko ondarea ulertu eta hartza gozatzeko, bai eta hura behar lege zaintzen eta geroko belaunaldiei helarazten ahalegintzeko ere. Euskal Herriko arkeologia orokorra eta, bereziki, Deba bailarakoa aztertzerakoan, garrantzia handia du estazio megalitiko honek.
Trikuharri eta tumuluak
(handitzeko, sakatu gainean)
Gortazar
Soraluzeko zistaOtsoaldasoro
Soraluzeko zistaGizaburua
Soraluzeko tumuluaGizaburua
Soraluzeko tumuluaIruiya
Soraluzeko trikuharriaSabua
Soraluzeko tumuluaAtxolin
Soraluzeko trikuharriaAtxolin Txiki
Soraluzeko tumuluaAtxolin Txiki II
Soraluzeko zistaAizkoin
Soraluzeko tumuluaPagobedeinkatu
Soraluzeko tumuluaNaasiko Goena
Soraluzeko tumuluaKutzebakaar
Bergarako tumuluaAizpuruko Zabala
Soraluzeko trikuharriaArribiribilleta
Soraluzeko zutarriaIrukurutzeta
Bergarako trikuharriaKeixeta
Bergarako tumuluaKeixetako Egiya (iparraldea)
Bergarako tumuluaKeixetako Egiya (hegoaldea)
Bergarako trikuharriaMaurketa
Bergarako tumuluaFrantsesbaso
Beragarako trikuharriaAgerreburu
Bergarako trikuharriaEgizabalko Muñoa
Bergarako tumulua
Mapa
Bisita
Karakatetik Irukurutzetara
Mendilerro horretako hainbat megalito Karakatetik bisita daitezke; Soraluzetik errepidea igotzen da Karakateraino, autoz joan nahi izanez gero. Karakatetik, ekialde-hegoekialderantz doan mendilerroari edo gailurren segidari jarraitu behar zaio.
Karakatetik kilometro eta erdi eskasera, Gizaburuako tumulu hondatua bistaratuko dugu lehenbizi. Bideari jarraituz, 250 metrora, Idoiako (Idoi) zelaigunearen hegoaldeko muturrean, inguruneari izena ematen dion putzutik 60 metro hegoaldera, hortxe da Iruiyako trikuharria, harkaitz batzuen ondoan.
Norabide berari jarraituz, 600 metro ingurura, Atxolingo trikuharria dago; Atxolin gainaren altuera zehazten duen erpin geodesikoaren ondoan, hain zuzen. Ekialderantz jarraituta, 100 metrora, Atxolin Txikiko tumulua eta Atxolin Txiki II zista bistaratuko ditugu. Aizkoingo tumulua 170 metro hego-ekialdera dago, eta 200 metrotara ekialde-hegoekialderuntz Pagobedeinkatuko tumulua. Noranzko berean aurrera, 300 metrotara, Naasiko Goenako tumulua dago. Eta 500 metro aurrerago, norabide berari eutsita betiere, Kutzebakaarreko tumulua.
Puntu horretan, hego-hegomendebaldera 400 bat metro jaitsiz gero, Aizpuruko Zabalako trikuharria begietsiko dugu. Kutzebakaarretik bertatik ekialde-iparekialderantz jarraituta, berriz, Arribiribilletako zutarria aurkituko dugu lehenbizi, eta aurrerago, Irukurutzetako gailurraren atarian, Irukurutzetako trikuharria.
Puntu horretatik hegoaldera dauden megalitoak bisitatzen jarrai dezakegu, baina geratzen diren horietara iristeko egokiagoa da mendilerroaren beste muturretik abiatzea. Elosuatik, alegia.
Elosuatik Irukurutzetara
Elosuatik Agerreburu mendira igo behar da lehenbizi. Errepikagailu bat dago gainean. Tontorra bera jo gabe, kaskotik 140 metro ipar-iparmendebaldera, pistatik hurbil, Agerreburuko trikuharria dago. Ur-banalerroari iparrerantz jarraituta, 1.200 metro ingurura, Maurketako tumulua bistaratuko dugu.
Ur-banalerroari berari iparrerantz jarraituz, 500 bat metrora, hor da Keixetako Egiya (hegoaldea) trikuharria. Oso hurbil, 100 metro ipar-mendebaldera, Keixetako Egiya (iparraldea) tumulua, eta 300 metrora Keixetako tumulua. Hor da Irukurutzeta gailurraren magala, Karakatetik abiatuta iritsitako toki bera.
Dolmenen ibilbidea
Estazio megalitikoan bost bide diseinatu dira: hiru Soraluze, Elgoibar eta Bergaratik bertatatzeko, eta beste bi estazio bera ibiltzeko. Bostak ala bostak ibilbide batean bildu dira, PR-Gi 94 Dolmenen ibilbidea izenekoa.
Bada mapa bat ibilbide honen bost bideak biltzen dituena.
Indusketa historikoak
1920.eko gabonetan José Miguel de Barandiaran eta José Ignacio bere anaia Irukurutzeta inguruan egon ziren, eta hainbat trikuharri eta tumulu topa zituzten. Hurrengo urteko ekainak 2an beste txangoa egin zuen, kasu honetan bi soraluzetarrekin, Carlos Orueta doktorea eta Eugenio de Arrillaga abadea.
Udan, Elosura etorri zen, bertako mendilerroko trikuharrien miaketa egiteko. Berarekin Telesforo de Aranzadi eta Enrique de Eguren arkeologoak etorri ziren (los tres tristes trogloditas, hiru kobazulozale tristeak). Lan hauetan Carlos Orueta jaunaren laguntza izan zuten.
Ekainak 30an heldu ziren Elosuara, eta Francisco de Zaloña bertako parrokoak etxean hartu zituen. Biharamuna, uztailak lehena, prestaketetan eman zuten.
Kontratatutako langileek, denak Soraluzekoak, agindua zuten uztailak 2an Irukurutzetara igotzeko. Altxor bilatzaileen beldurrez bertatik hasi ziren ikerketak, leku nabarmenena delako. Arribiribilletatik pasa eta gero, Aizpuruko Zabala induskatzen hasi ziren. Uztailak 3an ez ziren lanera irten, domeka zelako. Eta biharamuenean Aizpuruko Zabala trikuharriaren lanak bukatu zituzten.
Uztailak 5ean Kutzebakar eta Naasiko Goena miatu zituzten, eta 6an, berriz, Pagobedeinkatu eta Azkoini ekin zieten. 7an Atxolin Txiki, Atxolin eta Sabua. 8an Iruiya eta Gizaburua aztertu zituzten, eta bazkalostean atzera jo zuten, Elosua aldera, Keixeta ikertzeko.
Uztailak 9a laneko azken eguna izan zen. Keixetako Egiya (hegoaldea), Keixetako Egiya (iparraldea), Maurketa eta Agerreburu induskatu eta gero, langileekin zorrak kitatu zituzten. Biharamunean Francisco de Zaloña eta Carlos Oruetari agur esan eta etxera bueltatu ziren.
Gipuzkoako Aldundiak miaketa ordaindu zuenez, bukatzerakoan txostena idatzi eta argitaratu zuten.
Urte luzeko tartea
Aranzadi, Barandiaran eta Egurenen kanpainaz geroztik ez zen ez zen gauza handirik egin urteetan. Aipamenak egin ziren bibliografian (begira beherago) eta besterik ez.
1980. urteko martxoan Egizabalko Muñoa tumuluaren kokapena aurkitu zuten, gainontzekoak baino askoz hegoalderuntz. Hogei urte gehiago, Agarreburu trikuharriaren gertu Frantsesbaso trikuharria ere topa zuten (2001), Bergarako udalerrian hau ere.
Urte guzti hauetan trikuharrien ezagutza eta oroimena desagertzen joan zen, eta azkenean okerrak sortu izan dira. Esateko, urteetan trikuharri benetakoena uste izan dena ez zen trikuharria, luz azalean agertutako harri bolkanikoen tximini nabarmenena baizik. Herriko arkeologi zaleak hainbat indusketa egin izan dituzte bertan eta, normala denez, ez dute ezer topatu.
Aipatzea merezi dute gazte taldeen ekintzek. 1970-1980 urteak izango ziren eta, beste leku askoren moduan, inguruan bazegoen kultura aldetik mugimendu bizia. Eta Soraluzeko talde batek mendigaineko trikuharri bat berreraikitzea erabaki zuten. Asteburu batean mendigainera igo, kamioi eta guzti, eta kamararen goiko harlosa bere tokira eramatzen saiatu ziren... baina ezin! handik denbora batera Rafael Castellanok susedidoa jaso zuen La Voz de España egunkarian, Parrastadak izeneko zutabean. Bergarako beste talde batek, aldiz, Keixetako Egiya (hegoaldea) trikuharria berreraikitzen ere saiatu zen, baina alferrik.
Azkenik, 2002 urtean Aranzadi Elkarteak, Jesus Altunaren gidaritzapean[2], Elosua-Plazentziako megalitoak identifikatu zituzten, bakoitzari bere plaka jarriz: Agerreburu trikuharria, Aitzpuruko Zabala trikuharria, Aizkoin tumulua, Atxolin trikuharria, Atxolin Txiki trikuharria, Gizaburua trikuharria, Iruiya trikuharria, Irukurutzeta trikuharria, Keixeta tumulua, Keixetako Egiya (iparraldea) trikuharria, Keixetako Egiya (hegoaldea) tumulua, Kurutzebakaar tumulua, Maurketa tumulua, Naasiko Goena tumulua, Pagobedeinkatu tumulua eta Trekutz tumulua.
Arbasoak egitasmoa
- Sarrera nagusia: Arbasoak egitasmoa (eu)
Egitasmoaren helburua Elosua-Plazentzia estazio megalitikoa balioan jartzea da. Estazio megalitikoaren inguruko hiru herriek hartzen dute parte: Bergara, Elgoibar eta Soraluze.
Orain arteko indusketa kanpainak eta emaitzak:
Kanpaina/k | Tokia | Emaitzak | Gehiago jakiteko |
---|---|---|---|
2012-2017 | Elosua-Plazentzia estazio megalitikoa | Miaketa eta katak: Arribiribilleta zutarria zela egiaztatu, Gizaburua oso interesgarria zela, zista bat, hainbat harri-lanabes... | sakatu hemen |
2012, 2014 | Arribiribilleta | Zutarria zutik jarri | sakatu hemen |
2015 | Atxolin Txiki II zista | Atxolin Txiki tumuluaren ondoan aurkitutako monumentua zista zela egiaztatu zuten. | |
2016-2017 | Gizaburua tumulua | Estazio megalitiko osoan baino material gehiago aurkitu dute, eta oso kalitate onekoa: giza hezurrak, zeramika, Brontze Aroko bi errauste... | sakatu hemen |
2014, 2018 | Keixetako Egiya (hegoaldea) | Trikuharriaren berreraiketa | sakatu hemen |
2018 | Irukurutzeta trikuharria | Kamara induskatu, laginak hartu eta tumulua garbitu | sakatu hemen |
2019 | Agerreburu trikuharria | Kamara induskatu, laginak hartu eta tumulua garbitu. Leundutako aizkora agertu da Honetaz gain, Irukurutzeta, Frantsesbaso eta Sabua indusi dituzte |
sakatu hemen |
2020 | Aizpuruko Zabala trikuharria | Trikuharriaren erdian industuaz gain, alboan ere kata bat egin zuten. Honetaz gain, Sabua tumuluko lanak bukatu zituzten. |
sakatu hemen |
Kanpaina hauei ikerketa lanak gehitu beharko zaizkie, noski, zabalkunde lanak eta 2019an hasitako seinalizazio plana.
Honetaz gain, Soraluzeko Udalak lur erosketei ekin dio poliki poliki: megalitoen inguruko lur sailak publikoak izanda, errezagoa da babestea eta ikertzea.
Mendigaineko bilduma
- Sarrera nagusia: Mendigaineko bilduma (eu)
Elosua-Soraluze estazio megalitikoan aurkitutako piezek, 1921 urteko miaketan zein Arbasoak egitasmoaren barruan topatutakoek, oso bilduma polita osatzen dute.
Mota askotako aztarnak topa dituzte: giza hezurrak, zeramika, lanabesak eta apaingarriak. Azpimarratzekoak bi lurrontzi (Agerreburu 1921 eta Gizaburua 2016), bi aizkora (Keixetako Egiya Hegoaldea 1921 eta Agerreburu 2019), gezi punta bat (Keixetako Egiya (hegoaldea) 1921), arkulari besokoa (Gizaburua 2017), eskuzko errota (Sabua 2019) eta zilarrezko eraztunak (Gizaburua 2017).
Gehienak Gipuzkoako Gordailuan daude, nahiz eta Aranzadi, Barandiaren eta Egurenek topatutako asko galduta egon: argazkiak besterik ez dira geratzen.
Bibliografia
Urtea | Izenburua | Aldizkaria | Egilea/k |
---|---|---|---|
1922 | Exploración de dieciseis dólmenes de la sierra Elosua-Plazentzia | Diputación de Guipúzcoa. 1-34. San Sebastián | Aranzadi, T. de Barandiaran, J.M. de Eguren, E. de |
1953 | Catálogo dolménico del País Vasco | Pirineos 9, 229-378. Zaragoza | Elosegi, J. |
1953 | El hombre prehistórico en el País Vasco | Ed. Ekin. Buenos Aires | Barandiaran, J.M. de |
1973 | Corpus de materiales de las culturas prehistóricas con cerámica de la población de cavernas del País Vasco Meridional |
Munibe Supl. 1, 1-366 | Apellaniz, J.M. |
1975 | Lehen Euskal Herria. Guía ilustrada de prehistoria vasca. Guide ilustré de prehistoire basque | Ed. Gero, Bilbao | Altuna, J. |
1980 | Catálogo de túmulos y campos tumulares en EuskaIerria. Su análisis | Kobie 10, 421-447. Bilbao | Galilea, F. |
1982 | Carta Arqueológica de Guipúzcoa | Munibe 34, 1-242 + Cartografía | Altuna, J. Mariezkurrena, K. Armendariz, A. Barrio, L. del Ugalde, Tx. Peñalver, X. |
1990 | Gipuzkoa. Carta Arqueológica. I. Megalitos | Munibe (Antropologia-Arkeologia) Supl. 7 | Altuna, J. Armendariz, A. Barrio, L. del Etxeberria, F. Mariezkurrena, K. Peñalver, X. Zumalabe, F. |
2002 | Gipuzkoa. Carta Arqueologica. Megalitos. Nuevos descubrimientos 1990-2001 |
Munibe (Antropologia-Arkeologia) Supl. 15 | Altuna, J. Barrio, L. del Mariezkurrena, K. |
200. | Elosua-Plazentziako estazio megalitikoa. Mapa[3] | Euskal-herria.org | Web orria |
2010 | Elosua-Plazentziako estazio megalitikoaren mapa | Eusko Jaurlaritza | |
200. | Elosua-Plazentziako megalitoak[4] | Eusko Jaurlaritza | Web orria |
2013 | Dolmenen ibilbidea PR-Gi 94. Mapa | Debegesa |
Erreferentziak
- Dolmenen ibilbidea. Mikro site web (Debabarrena Turismoa).
- ↑ Trekutz tumulua. Euskal-herria.org
- ↑ Orduan 237 multzo megalitikoak ezagutzen baziren, 2001 urtean 125 identifikatu zituzten eta gainontzekoak hurrengo urtean.
- ↑ Euskal-herria.org. Euskal-herria.org
- ↑ Elosua-Plazentziako megalitoak. Eusko Jaurlaritza